Help, mijn dochter heeft anorexia! - deel 1

Een psychoanalytische kijk op anorexia

Het is wat je nooit wou: je dochter heeft anorexia. De kans is groot dat het onder je ogen gebeurde en je het pas door had toen het al quasi te laat. Eerst hoop en denk je dat ze gewoon wat wil lijnen, zich bewust wordt van haar lichaam zoals vele andere (al dan niet prille jongeren). Dan denk je: ‘zo is het wel genoeg, smaller hoeft ze niet te worden’.

Vanaf dat punt hou je haar met je argusogen in de gaten.

Stilaan groeit paniek, want beter wordt het niet. Integendeel. Elke maaltijd wordt een stressboel. Eerst enkel binnenin jouw lijf, dan erbuiten.

´Eet! Eet dan toch! Je bent te dun. Eet! Zo moeilijk is dat niet: stop in je mond, kauw, slik, klaar.’

Maar zo moeilijk is het blijkbaar wel. Onmacht. Paniek. Wat heb ik verkeerd gedaan? Help!

Inhoudsopgave

1. Inleiding

   • Waarom anorexia meer is dan een eetstoornis

   • De meer interessante visie op anorexia

2. Behoefte, vraag en verlangen

   • Het kind wordt niet alleen gevoed door voedsel

   • Hoe behoefte verandert in een vraag om liefde

   • Wanneer zorg verstikkend wordt

   • Lacans beroemde uitspraak over anorexia

   • Waarom “niets willen” zo belangrijk wordt

   • De moeder-dochterrelatie

   • Waarom anorexia zo hardnekkig is

---

In 1997 gaf Katrien Delmeire een lezing wat resulteerd in het artikel ‘Anorexia Nervosa: de keuze van het subject’. Gezien de complexiteit van de taal waarin het geschreven werd, vertel en schrijf ik er hier graag over met mijn eigen woorden.

Anorexia Nervosa wordt heel vaak begrepen als een eetstoornis die draait rond calorieën, gewicht en controle. Maar anorexia gaat veel dieper dan dat. Het lichaam spreekt daar waar woorden ontbreken.

Vooreerst moeten we met ons allen veel meer beseffen dat er een cruciaal onderscheid bestaat tussen: behoefte, vraag en verlangen.

Een kind heeft voedsel nodig, dat weet iedereen. Maar het heeft niet alleen melk nodig. Het heeft melk nodig van iemand. Vanaf dat moment wordt voeding méér dan voeding: ze raakt verbonden met liefde, aanwezigheid en erkenning.

Een baby huilt dus niet alleen uit honger. Het huilt ook om antwoord. Om nabijheid. Om het gevoel: iemand ziet mij, iemand reageert op mij.

Daar begint iets fundamenteels. Een lichamelijke behoefte wordt een vraag aan de ander.

Niet alleen:

• geef mij eten

maar ook:

• zie mij

• antwoord mij

• besta ik voor jou?

Een kind wordt daardoor dus niet alleen gevoed door voedsel, maar ook door betekenis. Via de reactie van de ander leert het dat het bestaat als subject. En precies daar kan ook iets mislopen.

Wanneer zorg verstikkend wordt

In sommige gezinnen is de moeder niet afwezig, maar juist zeer aanwezig. Absoluut - laat mij dat vooral duidelijk stellen - vanuit de beste mogelijke positieve intentie. Ze zorgt, voorziet, voelt aan, vangt op, denkt vooruit. Ze weet vaak al wat het kind nodig heeft vóór het kind zelf iets kan voelen of zeggen. Dat lijkt liefdevol. En dat is het vaak ook. Maar voor het kind kan er iets benauwends ontstaan. Er blijft weinig open ruimte over om zelf te ontdekken:

Wat wil ík eigenlijk?

In plaats daarvan leert het kind vooral: wat verwacht de ander van mij? Dat verschil is essentieel. Wanneer alles al ingevuld wordt, kan het verlangen van het kind moeilijk ontstaan. Het kind krijgt zorg, aandacht, oplossingen en betekenissen, maar geen leegte waarin het zichzelf kan vinden.

Lacans uitspraak over anorexia

Lacan (een Franse psychiater en psychoanalyticus) formuleerde een beroemde gedachte over anorexia:

Het kind dat men met de meeste liefde voedt, weigert soms het voedsel als verlangen.

Dat betekent niet dat liefde slecht is. Het betekent dat liefde verstikkend kan worden wanneer ze geen ruimte laat voor tekort, afstand en eigen verlangen.

De weigering om te eten wordt dan geen gewone koppigheid. Ze wordt een grens.

Alsof het kind via het lichaam zegt:

Ik ben méér dan wat jij van mij maakt. Ik val niet volledig samen met jouw zorg. Er is iets van mij dat jij niet kunt invullen.

Niet eten wordt dan een poging om als subject te bestaan.

Waarom “niets willen” zo belangrijk wordt

Van buitenaf lijkt anorexia vaak onbegrijpelijk.

Mensen zeggen: waarom eet ze niet gewoon?

Maar dan vergeten we dat het symptoom (de anorexie) ook een functie heeft.

De anorectica vraagt volgens Lacan eigenlijk “niets”. Maar dat niets is niet leeg. Dat niets wordt juist de enige plaats waar nog iets van zichzelf voelbaar is.

Zolang ze weigert:

• wordt ze niet volledig opgeslorpt door de ander

• behoudt ze een gevoel van controle

• blijft er iets van een eigen wil bestaan

• ontstaat er een grens tussen haar en de ander

  
  

Dat maakt anorexia zo hardnekkig. Het symptoom is destructief, maar voelt tegelijk psychisch noodzakelijk.

Het bedreigt het lichaam, maar beschermt tegelijk iets van het subject.

De moeder-dochterrelatie

In veel verhalen van anorexiapatiënten verschijnt op een of ander manier een intense moeder-dochterband. Niet noodzakelijk met een “slechte” moeder. Integendeel. Vaak gaat het om moeders die zeer bezorgd, opofferend en aanwezig zijn.

Maar wanneer een moeder:

• alles voelt

• alles opvangt

• alles invult

• alles voorspelt

kan de dochter moeite krijgen om nog te voelen:

Wat ben ik zelf?

De anorexia wordt dan een poging om afstand te maken. Niet eten wordt een scheiding. Een grens. Een manier om niet volledig samen te vallen met de moeder.

Indien uw gedacht nu is: serieus, zegt gij nu dat ik als enige hier met de vinger wordt gewezen? Lees vooral verder.

Waarom herstel bedreigend kan voelen

Voor de buitenwereld lijkt herstel logisch: eten, aankomen, sterker worden, genezen. Maar voor de anorexiapatiënt kan herstel voelen alsof ze haar enige bescherming verliest. Want als het symptoom verdwijnt, komt de vraag terug:

Wie ben ik zonder anorexia?

Daarom moet behandeling niet alleen gericht zijn op gewicht en voedsel. Uiteraard is medische veiligheid noodzakelijk. Maar als men enkel het lichaam herstelt zonder te luisteren naar wat het symptoom betekent, dreigt men de kern te missen.

Anorexia gaat niet alleen over eten. Het gaat over verlangen, liefde, controle, erkenning, vrouwelijkheid, autonomie en bestaan.

De vader, als falende derde punt.

De plaats van de vader (of wie symbolisch op die plaats staat; dat kan evengoed de tweede moeder zijn) is van immens belang. Als de moeder-dochterrelatie te gesloten wordt, is er een derde positie nodig. Iemand of iets dat helpt om scheiding mogelijk te maken. In mijn werkveld, dat van de psychanalyse, wordt die functie vaak verbonden met de vader. Niet noodzakelijk als persoon, maar als symbolische positie.

Daarover gaat het volgende deel: de vader als falend derde punt.