Wanneer een dochter “het niets” begint te eten.

Over anorexia bij jongeren, controle, verdwijnen en wat een symptoom soms probeert te zeggen.

Inhoud

• Waarom anorexia vaak voorkomt bij gevoelige jongeren

• Wanneer controle over eten een manier wordt om te overleven

• Wat Lacan bedoelde met “het niets eten”

• Waarom niet elke anorexia dezelfde betekenis heeft

• Is anorexia de schuld van ouders?

• Waarom sommige behandelingen vastlopen

• Veelgestelde vragen over anorexia bij jongeren, meisjes en jongens

  
  

Vaak zijn het niet de jongeren waarvan iedereen dacht: “Daar gaat het ooit mislopen.”

Vaak zijn het net de dochters/zonen die:

• flink zijn

• gevoelig zijn

• goed mee kunnen

• weinig problemen maken

• aanvoelen wat anderen nodig hebben

  
  

De jonge vrouwen en mannen, meisjes en jongens die merken wanneer mama moe is.

Die voelen wanneer er spanning hangt.

Die niet te veel willen vragen.

Die sterk proberen zijn.

Tot hun lichaam zichtbaar begint te maken wat ze zelf al lang proberen te dragen.

En ineens draait alles rond:

• gewicht,

• schema’s,

• controle,

• ziekenhuisopnames,

• maaltijden,

• angst.

  
  

Maar anorexia gaat zelden alleen over eten.

Vanuit mijn werk als psychoanalytisch georiënteerd therapeut zag ik (tot 10 jaar geleden) regelmatig jongeren en vandaag vaak vrouwen bij wie hun dochters (of zonen) anorexia niet alleen draait rond voedsel, maar ook rond controle, verdwijnen, verlangen en de vraag:

“Hoe kan ik bestaan zonder mezelf kwijt te raken?”

Waarom anorexia vaak voorkomt bij gevoelige jongeren

Sommigen leren al (veel te) vroeg: zich aanpassen, rekening houden, goed functioneren.

Ze worden heel goed in voelen wat anderen nodig hebben. En toch… ergens onderweg raken ze het contact kwijt met een andere vraag:

“Wat wil ik eigenlijk zelf?”

En precies daar begint het soms te schuiven. Want wie voortdurend afgestemd leeft op de Ander, kan zichzelf langzaam beginnen verliezen.

Dan wordt controle over eten soms:

• een grens

• een rustpunt

• een vorm van autonomie

• het enige domein waar nog iets van “ik” voelbaar wordt

  
  

Sommige meisjes en jongens verdwijnen lichamelijk om psychisch niet volledig te verdwijnen.

Meer over hoe psychische klachten zich kunnen vastzetten in het lichaam lees je ook in mijn artikel over  psychosomatische klachten en emotionele overbelasting.

Wanneer controle over eten een manier wordt om te overleven

Mensen denken bij anorexia vaak aan:

• diëten

• (absurde) schoonheidsidealen

• sociale media

• groepsdruk

• perfectionisme

  
  

Maar in de praktijk ligt het vaak complexer.

Voor sommigen voelt controle over eten bijna als het enige wat nog houvast geeft.

Niet eten kan dan voelen als:

• rust

• helderheid

• afgrenzing

• veiligheid

• controle

  
  

Dat betekent niet dat iemand “aandacht zoekt”.

Integendeel. Vaak proberen ze via hun symptoom net iets te reguleren wat vanbinnen te groot, te overweldigend of te moeilijk voelbaar geworden is.

Wat Lacan bedoelde met “het niets eten”

De Franse psychoanalyticus Jacques Lacan schreef ooit niet simpelweg dat iemand met anorexia “niet eet”, maar dat de anorecticus “het niets eet”. Dat klinkt misschien vreemd. Maar veel mensen met anorexia begrijpen intuïtief wat daarmee bedoeld wordt.

Want op een bepaald moment gaat het niet alleen meer over voedsel.

Het lege gevoel zelf krijgt betekenis.

Dat niets wordt:

• een bescherming

• een houvast

• een vorm van controle

• een plek die eindelijk van henzelf voelt

  
  

Alsof zij of hij zegt: “Hier beslis ik nog.”

Controle over honger geeft soms:

• rust,

• helderheid,

• een gevoel van bestaan.

  
  

Niet omdat ze lastig wil zijn. Maar omdat haar symptoom iets probeert te doen wat met woorden moeilijk gezegd, gehoord of begrepen geraakt.

Meer over Lacaniaanse psychoanalyse lees je hier over psychoanalytische therapie.

Niet elke anorexia heeft dezelfde psychologische betekenis

Misschien is dat één van de belangrijkste dingen die vandaag vaak vergeten wordt.

We spreken vaak over anorexia alsof het één ziekte is met één oorzaak. Maar hetzelfde gedrag kan psychisch iets totaal anders betekenen.

Bij sommigen lijkt anorexia sterk verbonden met:

• perfectionisme

• verwachtingen

• de blik van anderen

• vrouw-worden

• controle

• het gevoel te moeten voldoen

  
  

Daar spreekt het symptoom. Maar bij andere jongeren lijkt het veel minder over schoonheid of verwachtingen te gaan, en veel meer over:

• overspoeling

• chaos

• lichamelijke onveiligheid

• nood aan extreme afbakening

  
  

Sommige jongeren ervaren eten bijna als een invasie.

Hetzelfde symptoom. Maar een totaal andere psychische logica. En precies daarom werkt niet elke behandeling voor iedereen.

Ook binnen gespecialiseerde eetstoorniszorg groeit gelukkig het besef dat anorexia zelden alleen over eten gaat, maar vaak biologisch, psychologisch én relationeel verweven zit.

(zie ook Eetexpert Vlaanderen en het  UZ Gent Centrum voor Eetstoornissen)

Is anorexia de schuld van ouders?

Wanneer je over anorexia spreekt, duikt vroeg of laat ook het gezin op. En dat ligt gevoelig. Veel ouders dragen al ondraaglijke schuld. En toch kunnen we er niet om heen dat een kind / jongere niet opgroeit los van de relaties waarin het leeft.

Dat betekent niet dat ouders “de oorzaak” zijn.

Psychische symptomen ontstaan nooit lineair.

Nooit door één persoon.

Nooit door één gebeurtenis.

Maar kinderen en jongerenvoelen vaak haarfijn:

• spanningen

• afwezigheden

• verdriet

• verwachtingen

• wat gezegd mag word en

• en wat niet

  
  

Soms zie je in gezinnen van kinderen en jongeren met anorexia vrouwen die al lang geprobeerd hebben alles samen te houden.

Vrouwen die:

• veel gedragen hebben

• sterk bleven functioneren

• bleven zorgen

• zichzelf ergens onderweg wat kwijtgeraakt zijn

  
  

En soms hoor je ook verhalen van emotionele afwezigheid.

Vaders en/of partners die:

• veel werken

• moeilijk bereikbaar zijn

• aanwezig zijn maar tegelijk ver weg voelen

• zo opgeslorpt zijn door hun eigen wereld dat echte emotionele ontmoeting moeilijk wordt

  
  

Niet als schuldvraag. Maar als relationele context. Want symptomen ontstaan niet in een vacuüm.

Misschien herken je hierin ook iets uit mijn artikel over emotionele belasting bij vrouwen en moeders.

Waarom sommige behandelingen vastlopen

Bij ernstige anorexia is medische opvolging soms letterlijk levensreddend. Maar veel gezinnen botsen op dezelfde wanhoop:

hoe meer alles rond eten draait, hoe harder het symptoom zich soms vastzet.

Misschien omdat anorexia niet alleen iets kapotmaakt, maar ook iets probeert bijeen te houden.

Wanneer een behandeling uitsluitend focust op:

• gewicht

• gedrag

• controle

• voedingsschema’s

  
  

kan soms vergeten worden dat het symptoom ook een psychische functie heeft. Dat betekent niet dat structuur of medische opvolging verkeerd zijn. Wel dat herstel vaak meer vraagt dan opnieuw leren eten.

Soms gaat het ook over:

• opnieuw ruimte voelen

• woorden vinden

• grenzen mogen hebben

• niet voortdurend afgestemd moeten leven op anderen

• en langzaam mogen ontdekken:

  
  

“Misschien hoef ik niet alleen te bestaan voor wat anderen van mij nodig hebben.”

FAQ - Veelgestelde vragen over anorexia bij jonge vrouwen en mannen

Wat is de psychologische betekenis van anorexia?

Anorexia gaat vaak over veel meer dan eten alleen. Het symptoom kan verbonden zijn met controle, perfectionisme, emotionele overspoeling, autonomie, grenzen of het gevoel zichzelf kwijt te raken.

Waarom krijgen vooral gevoelige kinderen en jongeren anorexia?

Veel gevoelige jongvolwassenen / kinderen voelen sterk aan wat anderen nodig hebben en leren zich vroeg aanpassen. Daardoor verliezen ze soms het contact met hun eigen behoeften en grenzen.

Is anorexia altijd verbonden met controle?

Controle speelt vaak een rol, maar niet altijd op dezelfde manier. Voor sommige jongeren geeft controle over eten rust of veiligheid. Bij anderen gaat het meer over psychische overspoeling of lichamelijke onveiligheid.

Wat bedoelde Lacan met “het niets eten”?

Lacan verwees naar het idee dat anorexia niet alleen draait rond voedsel weigeren, maar dat het “niets” zelf een psychische functie krijgt: als bescherming, controle of gevoel van autonomie.

Is anorexia de schuld van ouders?

Nee. Psychische symptomen ontstaan nooit door één persoon of één oorzaak. Wel speelt de relationele context waarin iemand opgroeit vaak mee in hoe een symptoom betekenis krijgt.

Wat als een behandeling niet aanslaat?

Niet elke anorexia heeft dezelfde onderliggende psychische logica. Daarom werkt niet elke behandeling voor iedereen. Soms is een bredere psychologische of relationele benadering nodig naast medische opvolging.

Misschien herken je iets in dit verhaal

Misschien herken je iets van jezelf. Van je dochter, zoon, kleinkind of eigen ouders. Of van hoe er in jouw gezin al lang geprobeerd wordt sterk te blijven functioneren.

Dan kan het helpend zijn om daar niet alleen mee te blijven rondlopen.

Meer info over mijn werk vind je via  mijn praktijkpagina. Een afspraak maken kan hier.